Od deski kreślarskiej do pola bitwy: Panzerkampfwagen I – czołg, który zbudował Panzerwaffe

Nie miał potężnej armaty, grubego pancerza ani imponujących osiągów. Mimo to Panzerkampfwagen I odegrał jedną z najważniejszych ról w historii niemieckiej broni pancernej. To na nim szkolili się żołnierze, mechanicy i dowódcy, którzy kilka lat później wyruszyli na wojnę. Niewielki czołg, zaprojektowany przede wszystkim jako rozwiązanie przejściowe, stał się fundamentem powstającej Panzerwaffe.

Historię niemieckich czołgów często rozpoczyna się od Panzerkampfwagen III i IV, a później szybko przechodzi do Tygrysów oraz Panter. Panzerkampfwagen I pozostaje na ich tle konstrukcją niepozorną. Ważył mniej niż wiele współczesnych transporterów opancerzonych, jego załoga liczyła zaledwie dwóch ludzi, a całe uzbrojenie stanowiły dwa karabiny maszynowe.

Nie był jednak pomniejszoną wersją późniejszych niemieckich czołgów. Powstał w zupełnie innych warunkach i miał wykonać inne zadanie. Panzer I miał przede wszystkim nauczyć Niemców, jak budować, obsługiwać i wykorzystywać wojska pancerne.

Czołg, którego oficjalnie nie wolno było zbudować

Po zakończeniu I wojny światowej traktat wersalski nałożył na Niemcy daleko idące ograniczenia militarne. Reichswehra nie mogła posiadać czołgów ani prowadzić otwartych prac nad nowymi pojazdami pancernymi.

Niemieccy wojskowi nie zrezygnowali jednak z rozwoju broni pancernej. W latach 20. prowadzono zakamuflowane programy badawcze, a prototypy testowano między innymi podczas tajnej współpracy ze Związkiem Radzieckim. Powstały wówczas eksperymentalne konstrukcje Grosstraktor i Leichttraktor, ale były one drogie, skomplikowane i nie nadawały się do szybkiego uruchomienia produkcji seryjnej.

Na początku lat 30. niemieckiej armii potrzebny był pojazd prostszy. Nie musiał być jeszcze doskonałym czołgiem bojowym. Ważniejsze było stworzenie konstrukcji, dzięki której można byłoby rozpocząć szkolenie załóg, opracowywanie taktyki oraz przygotowywanie przemysłu do przyszłej produkcji znacznie bardziej zaawansowanych maszyn.

Projekt prowadzono początkowo pod niewinnie brzmiącymi nazwami Kleintraktor, czyli „mały ciągnik”, a następnie Landwirtschaftlicher Schlepper – „ciągnik rolniczy”, w skrócie La.S.

Panzer I nie był jednak prawdziwym ciągnikiem rolniczym przerobionym później na czołg. Określenie służyło do maskowania wojskowego charakteru programu.

Krupp i narodziny pierwszego seryjnego czołgu III Rzeszy

W 1932 roku niemieckie zakłady otrzymały wymagania dotyczące lekkiego pojazdu pancernego o masie około pięciu ton. Ostatecznie podstawą dalszych prac został projekt podwozia przygotowany przez firmę Krupp.

Przy konstruowaniu nowego pojazdu korzystano z doświadczeń zagranicznych oraz rozwiązań spotykanych w ówczesnych tankietkach. Wpływ na układ jezdny miały między innymi brytyjskie konstrukcje Carden-Loyd, które w okresie międzywojennym inspirowały producentów pojazdów pancernych w wielu państwach. Panzer I nie był jednak prostą kopią jednego zagranicznego pojazdu, lecz rozwijanym w Niemczech projektem, dostosowanym do wymagań tamtejszej armii i przemysłu.

Produkcja miała stać się wspólnym przedsięwzięciem kilku dużych firm. Uczestniczyły w niej zakłady Krupp-Grusonwerk, Henschel, MAN, Daimler-Benz oraz Rheinmetall. Pozwalało to zdobywać doświadczenie niezbędne do późniejszego uruchomienia masowej produkcji niemieckich czołgów.

Pierwsza seria około 150 podwozi La.S. została zbudowana bez właściwych opancerzonych nadbudówek i wież. Pojazdy wykorzystywano do prób, nauki jazdy oraz szkolenia mechaników. Dopiero kolejne serie otrzymały kompletną nadbudowę i obrotową wieżę z uzbrojeniem.

Produkcja ruszyła w 1934 roku. Panzerkampfwagen I stał się pierwszym niemieckim czołgiem okresu międzywojennego wytwarzanym na dużą skalę.

Panzerkampfwagen I Ausf. A

Pierwsza zasadnicza wersja seryjna, określana jako Panzerkampfwagen I Ausführung A, była niezwykle kompaktowa. Jej załogę tworzyło dwóch żołnierzy. Kierowca zajmował stanowisko w przedniej części kadłuba, natomiast dowódca znajdował się w wieży.

Podział obowiązków był daleki od ideału. Dowódca musiał jednocześnie obserwować pole walki, wydawać polecenia kierowcy, obsługiwać uzbrojenie i prowadzić ogień. W praktyce znacznie ograniczało to jego zdolność oceny sytuacji oraz kierowania pojazdem.

Uzbrojenie składało się z dwóch karabinów maszynowych MG 13 kalibru 7,92 mm, umieszczonych obok siebie w obrotowej wieży. Każdy z nich mógł być częściowo naprowadzany niezależnie. Broń była wystarczająca do ostrzeliwania piechoty, stanowisk karabinów maszynowych i nieopancerzonych pojazdów, ale nie dawała realnych możliwości zwalczania czołgów uzbrojonych w armaty.

Pancerz osiągał maksymalnie około 13 mm grubości. Zapewniał ochronę przede wszystkim przed ogniem broni strzeleckiej i niewielkimi odłamkami. Nawet lekkie działa przeciwpancerne mogły bez większego problemu przebić opancerzenie Panzer I.

Ausf. A otrzymał czterocylindrowy, chłodzony powietrzem silnik Krupp M 305 o mocy około 60 KM. Jednostka okazała się zbyt słaba, szczególnie podczas jazdy terenowej. Pojawiały się również problemy z przegrzewaniem, a krótkie podwozie nie zapewniało odpowiedniej stabilności podczas szybszej jazdy po nierównościach.

Panzerkampfwagen I Ausf. B – dłuższy i mocniejszy

Najważniejsze problemy pierwszej wersji próbowano usunąć w Panzerkampfwagen I Ausf. B. Zastosowano w nim sześciocylindrowy, chłodzony cieczą silnik Maybach NL 38 TR rozwijający około 100 KM.

Nowa jednostka napędowa zajmowała więcej miejsca, dlatego kadłub pojazdu wydłużono o około 40 cm. Zmieniono również układ jezdny, dodając piąte koło jezdne z każdej strony. Ausf. B można dzięki temu łatwo odróżnić od wcześniejszego Ausf. A, który miał po cztery koła jezdne.

Silniejszy silnik poprawił mobilność i zachowanie pojazdu w terenie, ale uzbrojenie pozostało bez zmian. Nadal składało się wyłącznie z dwóch karabinów maszynowych. Zwiększenie mocy nie rozwiązało więc najważniejszego problemu Panzer I – jego bardzo ograniczonej wartości w starciu z innymi czołgami.

Panzer I Ausf. A i Ausf. B – podstawowe dane

Panzer I Ausf. A

Panzer I Ausf. A

Panzer I Ausf. B

Rysunki Autorstwa Spike78 - Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3129704

Szkoła dla całej Panzerwaffe

Ocena Panzer I wyłącznie przez pryzmat jego pancerza i uzbrojenia prowadzi do błędnych wniosków. Największe znaczenie pojazdu nie wynikało z możliwości bojowych, lecz z roli szkoleniowej i organizacyjnej.

Na tych niewielkich czołgach szkolono kierowców, dowódców i mechaników. Ćwiczono przemarsze dużych zgrupowań pancernych, organizowanie zaopatrzenia, naprawy w warunkach polowych oraz współpracę pomiędzy poszczególnymi pododdziałami.

Panzer I pozwolił również sprawdzić w praktyce znaczenie łączności radiowej. Niemieckie wojska pancerne przykładały do niej dużą wagę. Nawet słabo uzbrojony pojazd mógł być częścią sprawnie dowodzonego pododdziału, którego załogi szybko reagowały na rozkazy i zmiany sytuacji.

Doświadczenie zdobywał także przemysł. Budowa czołgu wymagała skoordynowania produkcji płyt pancernych, układów napędowych, skrzyń biegów, zawieszenia, wież, uzbrojenia oraz wyposażenia optycznego i radiowego. Panzer I stał się pierwszym poważnym krokiem do stworzenia zaplecza, które później produkowało Panzerkampfwagen III i IV.

Hiszpania – pierwsze spotkanie z rzeczywistością

W 1936 roku Panzer I został wysłany do Hiszpanii, gdzie Niemcy wspierały siły generała Francisco Franco podczas hiszpańskiej wojny domowej. Do Hiszpanii trafiło ponad sto egzemplarzy obu głównych wersji. Pojazdy znalazły się między innymi w grupie pancernej dowodzonej przez podpułkownika Wilhelma Rittera von Thomę.

Konflikt stał się pierwszym poważnym sprawdzianem konstrukcji. Panzer I dobrze radził sobie z piechotą i nieopancerzonymi pojazdami, ale spotkanie z republikańskimi czołgami T-26 ujawniło jego zasadnicze ograniczenia.

T-26 był uzbrojony w armatę kalibru 45 mm. Mógł skutecznie niszczyć Panzer I z dystansu, z którego niemieckie karabiny maszynowe nie były w stanie przebić jego pancerza. Przewaga uzbrojenia radzieckiej konstrukcji była tak wyraźna, że zdobyte T-26 chętnie wcielano później do jednostek nacjonalistycznych.

Hiszpańskie doświadczenia potwierdziły, że czołg uzbrojony wyłącznie w karabiny maszynowe nie może być skutecznym przeciwnikiem dla pojazdów wyposażonych w armatę. Próbowano zwiększyć możliwości Panzer I, montując w części pojazdów włoskie działko Breda kalibru 20 mm. Modyfikacja nie rozwiązała jednak wszystkich problemów, a niewielka wieża i ciasne wnętrze bardzo ograniczały możliwości modernizacji.

Wojna, do której Panzer I nie był przygotowany

Gdy we wrześniu 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę, w ich dywizjach pancernych nadal znajdowała się duża liczba Panzerów I. Czołg, który miał być przede wszystkim pojazdem szkolnym i przejściowym, został skierowany do regularnych działań bojowych.

Panzer I nie był równorzędnym przeciwnikiem dla polskich czołgów 7TP ani dla skutecznie obsługiwanych armat przeciwpancernych. Jego cienki pancerz był podatny także na ogień karabinów przeciwpancernych. Pojazd mógł jednak wykonywać zadania rozpoznawcze, wspierać piechotę i zwalczać cele nieopancerzone.

Również podczas kampanii francuskiej w 1940 roku Niemcy nadal wykorzystywali setki Panzerów I. Wiele francuskich i brytyjskich czołgów miało grubszy pancerz oraz silniejsze uzbrojenie. Niemieckie sukcesy nie były więc rezultatem technicznej przewagi każdego używanego pojazdu.

Znacznie większą rolę odegrały koncentracja czołgów w dywizjach pancernych, sprawna łączność, tempo działania oraz współpraca wojsk pancernych z piechotą, artylerią, saperami i lotnictwem. Panzer I był słabym czołgiem bojowym, ale działał jako część znacznie sprawniejszego systemu prowadzenia wojny.

W kolejnych latach coraz częściej wycofywano go z pierwszej linii. Pojedyncze pojazdy nadal pojawiały się na różnych frontach, ale ich znaczenie bojowe szybko malało.

Drugie życie podwozia

Wycofanie z roli czołgu liniowego nie oznaczało końca wykorzystania Panzer I. Niemcy dysponowali dużą liczbą sprawnych podwozi, które można było przystosować do innych zadań.

Na bazie konstrukcji powstał między innymi Kleiner Panzerbefehlswagen I. Był to niewielki wóz dowodzenia z powiększoną nadbudową i dodatkowym wyposażeniem radiowym. Pojazdy tego typu pozwalały dowódcom utrzymywać łączność z pododdziałami pancernymi podczas szybkich działań manewrowych.

Jedną z najbardziej znanych przebudów był Panzerjäger I. Po usunięciu wieży na podwoziu Ausf. B zamontowano czechosłowacką armatę przeciwpancerną kalibru 4,7 cm. Obsługę chroniła od przodu i częściowo z boków otwarta osłona pancerna. Nie był to pojazd idealny, ale dawał staremu podwoziu możliwość zwalczania czołgów.

Jeszcze bardziej niezwykłą konstrukcją było ciężkie działo piechoty 15 cm sIG 33 auf Fahrgestell Panzerkampfwagen I. Na niewielkim podwoziu umieszczono potężne działo wraz z jego kołami i łożem. Pojazd miał bardzo wysoką sylwetkę, był przeciążony i trudny w prowadzeniu, ale zapewniał jednostkom pancernym mobilne wsparcie ciężkiej artylerii.

Podwozia Panzer I wykorzystywano również jako wozy amunicyjne, pojazdy szkolne, transportery zaopatrzenia oraz podstawę innych krótkoseryjnych modyfikacji.

Panzer I Ausf. C i Ausf. F – podobna nazwa, inne konstrukcje

Warto zaznaczyć, że oznaczenia Ausf. C i Ausf. F nie opisują prostych rozwinięć znanych wersji Ausf. A i Ausf. B.

Panzer I Ausf. C był szybkim pojazdem przeznaczonym do zadań rozpoznawczych i operacji specjalnych. Miał nowe podwozie, inne zawieszenie oraz silniejsze uzbrojenie. Z kolei Ausf. F był ciężko opancerzonym czołgiem wsparcia piechoty, którego wygląd i przeznaczenie znacznie odbiegały od pierwotnego Panzer I.

Łączyła je nazwa, ale pod względem konstrukcyjnym były właściwie odrębnymi pojazdami.

Jak odróżnić Panzer I Ausf. A od Ausf. B?

Dla modelarza najłatwiejszym punktem identyfikacyjnym jest układ jezdny.

• Ausf. A ma cztery koła jezdne z każdej strony oraz krótszą sekcję silnikową.
• Ausf. B ma pięć kół jezdnych i wyraźnie dłuższy kadłub.

Różnice występują również na pokrywie silnika, w układzie wydechowym oraz w rozmieszczeniu części wyposażenia. Wybierając malowanie konkretnego pojazdu, należy sprawdzić nie tylko jego wersję, ale także okres służby i jednostkę. Panzer I był używany przez wiele lat, a oznaczenia oraz sposoby malowania zmieniały się w tym czasie kilkukrotnie.

Panzer I w modelarstwie

Niewielka konstrukcja daje zaskakująco dużo możliwości modelarskich. Panzer I może zostać przedstawiony jako pojazd z przedwojennych manewrów, czołg Legionu Condor w Hiszpanii, maszyna z kampanii polskiej, francuskiej albo afrykańskiej. Ciekawą alternatywą są pojazdy chińskie, hiszpańskie oraz późniejsze przebudowy niemieckie.

Wczesne Panzer I często nosiły charakterystyczne wielobarwne malowanie stosowane przez niemieckie pojazdy przed ujednoliceniem schematów kamuflażu. Konstrukcje z lat 1939–1940 kojarzone są przede wszystkim z ciemnoszarym wykończeniem, choć dokładny wygląd modelu zawsze powinien zostać dopasowany do konkretnej fotografii i okresu.

Otwarty układ jezdny, liczne nity, włazy i delikatne elementy wyposażenia pozwalają atrakcyjnie zastosować techniki modelarskie: obicia, kurz, błoto, zacieki paliwa oraz ślady eksploatacji. Ze względu na niewielkie rozmiary rzeczywistego pojazdu warto zachować umiar. Zbyt duże obicia i grube warstwy błota mogą łatwo zaburzyć skalę modelu.

tutaj znajdziesz model

Czy Panzer I był udanym czołgiem?

Jeżeli ocenimy go jako czołg przeznaczony do walki z innymi pojazdami pancernymi, odpowiedź musi być negatywna. Był słabo uzbrojony, cienko opancerzony, ciasny i miał niewielkie możliwości modernizacji.

Jeżeli jednak spojrzymy na niego jak na narzędzie służące do stworzenia wojsk pancernych niemal od podstaw, jego znaczenie okazuje się ogromne. Dzięki Panzer I Niemcy mogli szkolić tysiące żołnierzy, rozwijać taktykę, budować jednostki pancerne i przygotować przemysł do produkcji kolejnych generacji czołgów.

Nie był najlepszym niemieckim czołgiem. Był natomiast czołgiem, od którego rozpoczęła się seryjna odbudowa niemieckiej broni pancernej.

Od deski kreślarskiej do pola bitwy

Historia Panzerkampfwagen I pokazuje, że znaczenia konstrukcji wojskowej nie zawsze można mierzyć grubością pancerza, kalibrem działa czy liczbą odniesionych zwycięstw.

Panzer I powstał jako rozwiązanie przejściowe. Miał przygotować ludzi, fabryki i dowódców na nadejście bardziej zaawansowanych maszyn. Zamiast pozostać na poligonach, trafił jednak do Hiszpanii, Polski, Francji i na kolejne fronty II wojny światowej.

Był już przestarzały, zanim rozpoczął swoją najważniejszą służbę bojową. Jednocześnie wykonał zadanie, dla którego został stworzony – pomógł zbudować Panzerwaffe.

„Od deski kreślarskiej do pola bitwy” to nowa seria poświęcona historii powstawania czołgów, samolotów i innych maszyn, które później trafiają na nasze modelarskie stoły. W kolejnych częściach przyjrzymy się nie tylko ich służbie bojowej, ale również konstruktorom, prototypom, procesowi produkcji oraz szczegółom pozwalającym rozpoznać poszczególne wersje.

Wybrane źródła

• Thomas L. Jentz, Hilary L. Doyle, Panzer Tracts No. 1-1: Panzerkampfwagen I – From Kleintraktor to Ausf. B.
• Walter J. Spielberger, Die Panzerkampfwagen I und II und ihre Abarten.
• Bryan Perrett, German Light Panzers 1932–42.
• The Tank Museum – Panzer I Command Tank.
• Bundesarchiv – cyfrowe archiwum fotograficzne.