Od deski kreślarskiej do pola bitwy: Volkswagen Typ 82 Kübelwagen – samochód terenowy bez napędu 4×4

Wśród niemieckich pojazdów II wojny światowej Kübelwagen zajmuje miejsce szczególne. Nie był opancerzony i nie przewoził ciężkiego uzbrojenia. Nie miał również napędu na cztery koła, który dziś wydaje się niemal obowiązkowy w samochodzie wojskowym.

Mimo tych ograniczeń był używany na wszystkich najważniejszych frontach: od pustyń Afryki Północnej, przez drogi Francji i Włoch, aż po śnieg oraz błoto frontu wschodniego. Służył jako samochód łącznikowy, pojazd dowódczy, środek transportu, wóz rozpoznawczy, radiowy, sanitarny i techniczny.

Jego historia rozpoczęła się jednak nie od zamówienia na samochód wojskowy, lecz od politycznego projektu stworzenia niemieckiego „samochodu dla ludu”.

Od KdF-Wagena do samochodu wojskowego

W 1934 roku rozpoczęto prace nad niedrogim samochodem, który miał być dostępny dla przeciętnej niemieckiej rodziny. Konstrukcję opracowywał zespół kierowany przez Ferdinanda Porschego.

Projekt otrzymał centralny, rurowy element podwozia, niezależne zawieszenie wykorzystujące drążki skrętne oraz umieszczony z tyłu, chłodzony powietrzem silnik o przeciwległym układzie cylindrów. Takie rozwiązania stały się później podstawą Volkswagena Typ 1, znanego po wojnie jako Käfer, Beetle lub po polsku Garbus.

Samochód był przedstawiany przez nazistowską propagandę jako KdF-Wagen – jeden z symboli programu „Kraft durch Freude”. W rzeczywistości wybuch wojny uniemożliwił rozpoczęcie zapowiadanej wielkoseryjnej produkcji wersji cywilnej. Nowa fabryka została włączona do gospodarki wojennej, a jej możliwości wykorzystano przede wszystkim do produkcji pojazdów wojskowych i innych elementów uzbrojenia.

Mechanika KdF-Wagena była stosunkowo prosta, lekka i łatwa do produkcji. Już podczas rozwoju samochodu zwracano uwagę na możliwość wykorzystania jego konstrukcji również do celów wojskowych.

Armia potrzebuje lekkiego samochodu

W styczniu 1938 roku niemiecki urząd uzbrojenia wojsk lądowych przedstawił wymagania dotyczące niedrogiego, lekkiego pojazdu zdolnego do przewożenia żołnierzy wraz z wyposażeniem.

Samochód miał być wystarczająco prosty do produkcji na dużą skalę, łatwy w obsłudze i zdolny do jazdy zarówno po drogach, jak i w trudnym terenie. Oczekiwano także, że pozostanie możliwie lekki. Założenia przewidywały przewóz czterech żołnierzy z wyposażeniem przy zachowaniu niewielkiej masy całkowitej.

Zespół Porschego wykorzystał mechanikę przygotowywaną dla KdF-Wagena, ale zastąpił opływowe nadwozie lekką, otwartą karoserią wojskową. Pierwsze prototypy powstały jeszcze w 1938 roku.

Wczesna konstrukcja otrzymała oznaczenie Typ 62.

Typ 62 – pierwszy krok

Volkswagen Typ 62 miał otwarte nadwozie, składany dach i prostą, niemal pionową przednią szybę. Pierwsze egzemplarze nie posiadały pełnych drzwi, dlatego zastosowano w nich głębokie siedzenia pomagające utrzymać pasażerów wewnątrz pojazdu podczas jazdy po nierównościach.

Niewielką serię samochodów skierowano do prób wojskowych. Pojazdy wykorzystano również podczas kampanii w Polsce w 1939 roku, co pozwoliło zebrać doświadczenia w rzeczywistych warunkach eksploatacji.

Typ 62 okazał się obiecujący, ale nie był jeszcze gotowy do produkcji masowej. Jego prześwit był zbyt mały, a właściwości podczas bardzo powolnej jazdy terenowej wymagały poprawy. Armia oczekiwała pojazdu, który będzie w stanie poruszać się obok maszerującej piechoty i pokonywać przeszkody bez konieczności utrzymywania wysokiej prędkości.

Od Typu 62 do Typu 82

Najważniejsze zmiany wprowadzono w układzie napędowym i jezdnym. Przy piastach tylnych kół zamontowano przekładnie redukcyjne. Spełniały one jednocześnie dwa zadania:

• zwiększały moment obrotowy przekazywany na koła,
• podnosiły prześwit pojazdu.

Dzięki nim samochód mógł poruszać się wolniej bez nadmiernego obciążania sprzęgła, a jego podwozie znajdowało się wyżej nad przeszkodami. Prześwit wynosił około 27–28 cm, czyli zaskakująco dużo jak na tak niewielki pojazd.

Zastosowano również mechanizm różnicowy o ograniczonym poślizgu, odpowiednie ogumienie terenowe i kolejne modyfikacje zawieszenia. Zmieniono także kształt lekkiego, stalowego nadwozia.

Tak powstała konstrukcja oznaczona jako Volkswagen Typ 82.

Skąd wzięła się nazwa Kübelwagen?

Słowo Kübelwagen nie było początkowo nazwą odnoszącą się wyłącznie do Volkswagena Typ 82. W Niemczech określano w ten sposób różne lekkie samochody wojskowe z otwartymi nadwoziami.

Nazwa pochodzi od określenia Kübelsitzwagen, odnoszącego się do pojazdu wyposażonego w głębokie, kubełkowe siedzenia. Takie fotele miały chronić pasażerów przed wypadnięciem z otwartego samochodu podczas jazdy po nierównościach – w czasach, gdy pasy bezpieczeństwa nie były jeszcze standardem.

Typ 82 otrzymał później normalne drzwi i mniej głębokie siedzenia, ale potoczna nazwa pozostała. Z czasem słowo Kübelwagen zaczęło być kojarzone przede wszystkim właśnie z wojskowym Volkswagenem.

Rozpoczęcie produkcji

Przedprodukcyjne egzemplarze oraz pierwsze 25 samochodów Typ 82 wykonano w zakładach Porsche w Stuttgarcie. Wielkoseryjna produkcja w głównej fabryce Volkswagena rozpoczęła się 3 sierpnia 1940 roku.

Podwozia i zespoły mechaniczne powstawały w zakładzie w mieście noszącym wówczas nazwę Stadt des KdF-Wagens, przemianowanym po wojnie na Wolfsburg. Stalowe nadwozia produkowała firma Ambi-Budd w Berlinie, a następnie dostarczano je do montażu.

Konstrukcja nadwozia została podporządkowana prostocie wytwarzania. Zamiast skomplikowanych, głęboko tłoczonych powierzchni zastosowano płaskie arkusze blachy z licznymi przetłoczeniami zwiększającymi sztywność. Charakterystyczne żebra widoczne na drzwiach i bokach pojazdu nie były więc wyłącznie elementem stylistycznym.

Podczas wojny wyprodukowano ponad 50 tysięcy Volkswagenów Typ 82. Różnice podawane w opracowaniach wynikają między innymi ze sposobu liczenia pojazdów specjalnych oraz egzemplarzy zmontowanych bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych.

Silnik z tyłu

Wczesne Kübelwageny napędzał chłodzony powietrzem, czterocylindrowy silnik typu bokser o pojemności 985 cm³. Rozwijał około 23,5 KM.

Nie była to wartość imponująca nawet według standardów lat 40. Samochód pozostawał jednak bardzo lekki, dlatego niewielka moc wystarczała do osiągnięcia prędkości około 80 km/h na dobrej drodze.

Od marca 1943 roku zaczęto stosować większy silnik o pojemności 1131 cm³, opracowany wcześniej dla Schwimmwagena. Rozwijał około 25 KM i zapewniał przede wszystkim większy moment obrotowy.

Umieszczenie silnika z tyłu miało kilka zalet. Masa zespołu napędowego obciążała napędzaną tylną oś, poprawiając przyczepność. Nie było również konieczne prowadzenie wału napędowego do przednich kół.

Chłodzenie powietrzem oznaczało brak chłodnicy cieczy, przewodów oraz płynu mogącego zamarznąć lub wyciec po uszkodzeniu. Rozwiązanie dobrze sprawdzało się zarówno podczas mrozów na froncie wschodnim, jak i w warunkach pustynnych, gdzie woda była cennym zasobem.

Jak samochód bez napędu 4×4 radził sobie w terenie?

Standardowy Typ 82 miał napęd wyłącznie na tylne koła. Mimo to jego właściwości terenowe okazały się zaskakująco dobre.

Nie odpowiadało za to żadne pojedyncze „magiczne” rozwiązanie. Sukces wynikał z połączenia kilku cech:

• niewielkiej masy własnej wynoszącej około 725 kg,
• dużego prześwitu osiągniętego dzięki przekładniom przy kołach,
• silnika umieszczonego nad napędzaną osią,
• mechanizmu różnicowego ograniczającego poślizg,
• niezależnego zawieszenia wszystkich kół,
• terenowego ogumienia,
• płaskiego i stosunkowo gładkiego spodu,
• krótkich zwisów nadwozia.

Lekki samochód nie zapadał się w miękkim podłożu tak szybko jak cięższe pojazdy. Kiedy koła zagłębiały się w piasku lub śniegu, płaski spód mógł częściowo ślizgać się po powierzchni zamiast natychmiast zaczepiać o przeszkody.

Jeżeli Kübelwagen mimo wszystko ugrzązł, jego niewielka masa pozwalała kilku żołnierzom wypchnąć lub unieść fragment pojazdu. W warunkach polowych była to bardzo praktyczna zaleta.

Czy istniał Kübelwagen z napędem na cztery koła?

Podczas prac rozwojowych zbudowano prototypy wyposażone w napęd obu osi. Jednym z nich był Typ 86. Samochód osiągał lepsze wyniki w najtrudniejszym terenie, ale układ 4×4 zwiększał masę, komplikował produkcję i podnosił zużycie paliwa.

Uznano, że standardowy, tylnonapędowy Typ 82 zapewnia wystarczające właściwości terenowe przy znacznie prostszej konstrukcji. Dlatego napęd 4×4 nie został wprowadzony do podstawowej wersji Kübelwagena.

Rozwiązanie znalazło jednak zastosowanie w innych pojazdach tej rodziny, przede wszystkim w amfibii Volkswagen Typ 166 Schwimmwagen oraz w zamkniętym samochodzie dowódczym Typ 87 Kommandeurwagen.

Volkswagen Typ 82 – podstawowe dane techniczne

Dane mogą nieznacznie różnić się w zależności od roku produkcji, wyposażenia oraz sposobu pomiaru.

Kübelwagen kontra Jeep

Volkswagen Typ 82 jest często nazywany niemieckim odpowiednikiem amerykańskiego Jeepa. Oba pojazdy rzeczywiście wykonywały podobne zadania, ale były bardzo różnymi konstrukcjami.

Willys MB i Ford GPW miały napęd na cztery koła, silnik umieszczony z przodu oraz bardziej zwartą, masywną budowę. Dysponowały też znacznie większą mocą. Jeep lepiej nadawał się do ciągnięcia przyczep i uzbrojenia oraz pokonywania wyjątkowo trudnych przeszkód.

Kübelwagen był lżejszy, miał mniejsze zapotrzebowanie na paliwo i zaskakująco dobrze radził sobie na miękkim podłożu. Zapewniał również pasażerom więcej osłony przed błotem i warunkami atmosferycznymi dzięki czterem drzwiom oraz wyższemu nadwoziu.

Nie należy więc sprowadzać porównania do prostego stwierdzenia, że jeden pojazd był pod każdym względem lepszy. Jeep dysponował większymi możliwościami, natomiast Kübelwagen osiągał dobre rezultaty dzięki prostocie i niskiej masie.

Na wszystkich frontach

Typ 82 pojawiał się wszędzie tam, gdzie działały niemieckie jednostki. Służył w wojskach lądowych, lotnictwie oraz innych formacjach.

Podczas kampanii we Francji pojazdy wykorzystywano do transportu oficerów, przewożenia meldunków i utrzymywania łączności pomiędzy szybko przemieszczającymi się oddziałami.

W Afryce Północnej zaletami okazały się chłodzony powietrzem silnik, niewielka masa i brak rozbudowanego układu chłodzenia cieczą. Pustynny pył wymagał jednak stosowania odpowiednich filtrów i starannej obsługi.

Na froncie wschodnim Kübelwagen mierzył się z głębokim błotem oraz ekstremalnie niskimi temperaturami. Brak płynu chłodniczego eliminował ryzyko jego zamarznięcia, ale uruchamianie silnika i zachowanie oleju podczas mrozu nadal pozostawały poważnym problemem.

Samochody pełniły funkcje:

• pojazdów łącznikowych,
• lekkich wozów dowodzenia,
• samochodów rozpoznawczych,
• nośników radiostacji,
• pojazdów sanitarnych,
• transportu amunicji i zaopatrzenia,
• samochodów obsługi lotnisk, artylerii oraz jednostek technicznych.

Co o Kübelwagenie sądzili alianci?

Zdobyczne Volkswageny Typ 82 były chętnie wykorzystywane przez żołnierzy alianckich, szczególnie jeśli znajdowały się w dobrym stanie i dostępne było paliwo oraz części zamienne.

W 1943 roku amerykańscy specjaliści przebadali samochody zdobyte w Afryce Północnej. Rezultatem był wydany w czerwcu 1944 roku podręcznik techniczny TM E9-803. Litera „E” oznaczała pojazd przeciwnika.

Instrukcja pozwalała amerykańskim żołnierzom rozpoznawać, obsługiwać i naprawiać zdobyczne Kübelwageny. Sam fakt przygotowania szczegółowego podręcznika pokazuje, że spodziewano się praktycznego wykorzystywania porzuconych niemieckich samochodów podczas walk w Europie.

Alianckie oceny konstrukcji nie zawsze były entuzjastyczne. Brytyjscy i amerykańscy inżynierowie wskazywali na słabsze osiągi oraz mniejsze możliwości niż w przypadku Jeepa. Jednocześnie doceniano prostotę, oszczędność, komfort siedzeń i dobre zachowanie lekkiego pojazdu na miękkim podłożu.

Najważniejsze odmiany i konstrukcje pokrewne

Podstawową wersją był czteroosobowy Typ 82/0. Na bazie jego mechaniki powstały jednak liczne pojazdy specjalne i konstrukcje eksperymentalne.

• Typ 82/1 – odmiana trzyosobowa, często wykorzystywana jako samochód radiowy.
• Typ 82E – podwozie Kübelwagena z zamkniętym nadwoziem przypominającym cywilnego KdF-Wagena.
• Typ 87 Kommandeurwagen – zamknięty samochód dowódczy wyposażony w napęd na cztery koła.
• Typ 166 Schwimmwagen – czteronapędowa amfibia wykorzystująca rozwinięcie mechaniki Volkswagena.
• Typ 155 – eksperymentalna odmiana wyposażona w układ półgąsienicowy.
• Typ 276 – pojazd przystosowany do holowania lekkiej armaty przeciwpancernej 3,7 cm PaK 36.

Próbowano również stosować alternatywne jednostki napędowe, generatory gazu drzewnego i różne układy transmisji. Większość tych eksperymentów nie wyszła poza pojedyncze prototypy lub niewielkie serie.

Ciemna strona produkcji

Opisując historię Kübelwagena, nie można pominąć warunków, w jakich rozwijała się wojenna produkcja Volkswagena.

Fabryka została zintegrowana z przemysłem zbrojeniowym nazistowskich Niemiec. Wraz z rozszerzaniem produkcji coraz większą część pracowników stanowili robotnicy przymusowi, jeńcy wojenni oraz osoby deportowane z okupowanych państw, między innymi z Polski i Związku Radzieckiego.

Pracowali oni w warunkach przemocy, dyskryminacji, niedożywienia i pozbawienia podstawowych praw. Część z nich nie przeżyła pobytu w zakładzie oraz związanych z nim obozach.

Kübelwagen był udaną konstrukcją techniczną, ale jego produkcja pozostawała częścią gospodarki wojennej opartej w znacznej mierze na wyzysku pracy przymusowej. Ten kontekst jest niezbędny do uczciwego przedstawienia historii pojazdu.

Ostatnie samochody i koniec wojny

W 1944 roku zakład Volkswagena został poważnie uszkodzony podczas alianckich nalotów. Produkcja trwała jednak niemal do ostatnich dni wojny.

10 kwietnia 1945 roku ukończono ostatnią partię 50 Kübelwagenów przeznaczonych dla niemieckiej armii. Wkrótce potem do fabryki wkroczyły wojska amerykańskie.

Po przejęciu zakładu z pozostałych części zmontowano kolejne samochody dla wojsk okupacyjnych. Następnie fabryka znalazła się pod zarządem brytyjskim. Major Ivan Hirst odegrał kluczową rolę w oczyszczeniu zakładu, uruchomieniu produkcji i rozpoczęciu powojennego rozwoju Volkswagena.

Mechanika, która przed wojną miała posłużyć do budowy samochodu dla niemieckich rodzin, podczas konfliktu stała się podstawą pojazdów wojskowych. Dopiero po zakończeniu wojny mogła rozpocząć prawdziwą karierę cywilną w postaci Volkswagena Typ 1.

Jak rozpoznać Kübelwagena?

Najbardziej charakterystyczne elementy Typu 82 to:

• otwarte, czterodrzwiowe nadwozie,
• składany materiałowy dach,
• przednia szyba, którą można było położyć na masce,
• trójkątny bagażnik umieszczony z przodu,
• silnik znajdujący się za przedziałem pasażerskim,
• duże przetłoczenia wzmacniające drzwi i boki nadwozia,
• oddzielne, zaokrąglone błotniki,
• koło zapasowe przewożone z przodu pojazdu,
• duży prześwit i stosunkowo wąskie koła.

W Kübelwagenie określenie „maska” może być mylące. Przednia pokrywa osłaniała przede wszystkim przestrzeń bagażową i koło zapasowe. Silnik znajdował się z tyłu samochodu.

Kübelwagen w modelarstwie

Volkswagen Typ 82 jest wdzięcznym tematem modelarskim. Niewielkie rozmiary pozwalają umieścić go zarówno na samodzielnej podstawce, jak i w rozbudowanej dioramie z czołgiem, działem, samolotem lub budynkiem.

Pojazd może zostać przedstawiony praktycznie na każdym europejskim i afrykańskim teatrze działań II wojny światowej:

• w jednolitym ciemnoszarym malowaniu z pierwszych lat wojny,
• w pustynnym malowaniu Afrika Korps,
• w późniejszym ciemnożółtym kolorze bazowym,
• z naniesionym zielonym lub brązowym kamuflażem polowym,
• w improwizowanym zimowym białym malowaniu,
• jako pojazd zdobyczny używany przez aliantów.

Duża liczba płaskich powierzchni, przetłoczeń i widocznych elementów wyposażenia pozwala efektownie wykonać kurz, błoto, zacieki, obicia oraz ślady eksploatacji. Szczególnie atrakcyjnie mogą wyglądać materiałowe siedzenia, złożony dach i zabrudzona podłoga przedziału pasażerskiego.

Warto pamiętać, że niewielki silnik nie powodował zwykle tak intensywnego okopcenia jak jednostki napędowe ciężkich pojazdów pancernych. Najwięcej zabrudzeń powinno pojawić się w dolnej części karoserii, wokół kół, na stopniach oraz w miejscach często dotykanych przez załogę.

Na co uważać przy wyborze malowania?

Kübelwagen był produkowany przez kilka lat, a wyposażenie pojazdów zmieniało się w zależności od okresu, jednostki i miejsca służby.

Przed rozpoczęciem budowy warto sprawdzić:

• rok produkcji przedstawianego pojazdu,
• typ silnika i tablicy przyrządów,
• rodzaj kół i ogumienia,
• układ świateł oraz wyposażenia przedniego pasa,
• rozmieszczenie kanistrów, narzędzi i dodatkowych skrzyń,
• kształt oraz sposób złożenia dachu,
• oznaczenia jednostki,
• kolor wnętrza i siedzeń,
• obecność wyposażenia tropikalnego lub zimowego.

Egzemplarze polowe często otrzymywały dodatkowe uchwyty, skrzynki, kanistry i improwizowane osłony. Nie wszystkie elementy widoczne na fotografiach były jednak wyposażeniem fabrycznym.

Czy Kübelwagen był udanym samochodem?

Volkswagen Typ 82 nie był tak wszechstronny jak amerykański Jeep. Miał słabszy silnik, napęd tylko jednej osi i mniejsze możliwości holowania. Nie był również pojazdem zapewniającym załodze ochronę przed ostrzałem.

Spełniał jednak zadanie, do którego został zaprojektowany. Był lekki, oszczędny, stosunkowo niezawodny i łatwy do produkcji. Potrafił poruszać się w terenie znacznie lepiej, niż sugerowałby jego tylny napęd i niewielka moc.

Jego skuteczność wynikała z dobrego wykorzystania ograniczonych możliwości. Zamiast komplikować konstrukcję napędem na cztery koła, poprawiono prześwit, przełożenie, rozkład masy i przyczepność tylnej osi.

Właśnie dlatego Kübelwagen stał się jednym z najliczniejszych i najbardziej rozpoznawalnych niemieckich samochodów wojskowych II wojny światowej.

Od deski kreślarskiej do pola bitwy

Volkswagen Typ 82 jest przykładem konstrukcji, której historia potoczyła się zupełnie inaczej, niż początkowo planowano.

Mechanika opracowywana dla propagandowego „samochodu dla ludu” została wykorzystana do budowy lekkiego pojazdu wojskowego. Zamiast wozić niemieckie rodziny, samochody opuszczające nową fabrykę trafiły na fronty wojny rozpoczętej przez nazistowskie Niemcy.

Pod względem technicznym Kübelwagen udowodnił, że dobry pojazd terenowy nie zawsze musi dysponować potężnym silnikiem i napędem na cztery koła. Czasem ważniejsze okazują się niska masa, duży prześwit, prostota oraz dobrze zaprojektowany układ napędowy.

Jednocześnie historia jego produkcji przypomina, że osiągnięć technicznych nie można oddzielać od warunków, w jakich powstawały. Typ 82 był udanym samochodem, ale również produktem gospodarki wojennej wykorzystującej pracę przymusową tysięcy ludzi.

„Od deski kreślarskiej do pola bitwy” to seria poświęcona historii powstawania czołgów, samolotów i innych maszyn, które później trafiają na nasze modelarskie stoły. Przedstawiamy ich genezę, rozwój, służbę oraz szczegóły pomagające prawidłowo odwzorować wybraną wersję modelu.

Wybrane źródła

• Volkswagen Group – 1937–1945: założenie firmy i włączenie do gospodarki wojennej.
• Volkswagen Newsroom – wyzwolenie zakładu w 1945 roku.
• Volkswagen Group – Miejsce Pamięci Pracy Przymusowej w fabryce Volkswagena.
• U.S. War Department, TM E9-803: Technical Manual for German Volkswagen.
• Hans-Georg Mayer-Stein, Volkswagen Militärfahrzeuge 1938–1948.
• Janusz Piekałkiewicz, Der VW-Kübelwagen Typ 82 im Zweiten Weltkrieg.